6 . رباط رباط در اصل نوعى بناى نظامى و قلعه تدافعى بزرگى بود كه مجاهدان فى سبيل‌الله « 1 » براى حفظ سرزمين‌هاى اسلامى از حملات دشمنان از جانب دريا و خشكى و نيز به منظور پايدارى در برابر شورش‌هاى داخلى ، آنها را مىساختند . « 2 » به تدريج با فروكش نمودن عصر فتوحات و از رونق‌افتادن جهاد برون‌مرزى ، رباطها به صورت خانه‌هايى براى عبادت مسلمانان مورد استفاده قرار گرفت ؛ بدين‌سان كه زاهدان و صوفيان در آن گرد آمده ، به رياضت و عبادت و گاه به كسب علم و معرفت مىپرداختند . « 3 » بناى اين رباطها مستطيل شكل و با برج‌هاى ديده‌بانى بود كه شباهت بسيارى به قلعه‌ها و يا استحكامات نظامى داشت . « 4 » 7 . خانه دانشمندان خانه دانشمندان و فضلاى هر عصر همواره مكان مناسبى براى گردهمايى اهل علم بود . شايد بتوان بهترين نمونه ساده اين خانه‌هاى آموزشى را خانه ارقم بن ابىارقم دانست . « 5 » پيامبر صلى الله عليه و آله در عصر مكى كه هنوز نه مسجدى شكل گرفته بود و نه حكومت اسلامى تأسيس شده بود ، در خانه ارقم ، صحابه را گرد مىآورد و ضمن پاسخ به پرسش‌هاى آنها ، اصول دين را نيز بدانان مىآموخت . « 6 » بنابراين خانه ارقم را مىتوان نخستين كانون آموزش اصول دين دانست ؛ اگرچه خانه خود پيامبر صلى الله عليه و آله نيز هرگز از اين امر مستثنا نبود . منابع اسلامى ، انجمن‌هاى علمى و تعليمى موجود در خانه‌هاى ائمه شيعه عليهم السلام را نيز تأييد كرده‌اند . « 7 » با وجود مشكلات متعدد سياسى و ممانعت دستگاه خلافت ، اين كلاس‌ها به طور جدى برگزار مىشد . به دليل تفاوت شرايط سياسى در دوره امام باقر ، امام صادق و امام رضا عليهم السلام اين محافل علمى فزونى يافت و همچنان خانه‌هاى بزرگان علم و معرفت محل آمدوشد دانشجويان و

--> ( 1 ) . عبدالقادر نعيمى ، الدارس فى تاريخ‌المدارس ، ج 1 ، ص 70 ؛ ابن‌منظور ، لسان‌العرب ، ج 7 ، ص 302 . ( 2 ) . ارنست كونل ، هنر اسلامى ، ترجمه هوشنگ طاهرى ، ص 21 . ( 3 ) . مقريزى ، المواعظ و الاعتبار بذكر الخطط و الآثار ، ج 4 ، ص 302 . ( 4 ) . ارنست كونل ، هنر اسلامى ، ترجمه هوشنگ طاهرى ، ص 164 . ( 5 ) . حلبى ، انسان العيون فى سيرة الأمين المأمون المعروفة بالسيرة الحلبية ، ج 1 ، ص 456 و 457 . ( 6 ) . مطهر بن طاهر مقدسى ، آفرينش و تاريخ ، ترجمه محمدرضا شفيعى كدكنى ، ج 2 ، ص 652 . ( 7 ) . بنگريد به : محمد على دُجيل ، ائمتنا روائع من حياة الأئمّة الإثنى عشر ، ج 1 و ج 2 .